![[Żródła do historii Polski XIX-XX w.]](../../../pict_/ibidem_z.gif)
Panie Prezydencie,
Pismem z dn. 29 zeszłego miesiąca, Pan Minister Spraw Zagranicznych raczył zawiadomić Rząd polski o decyzji powziętej przez Radę Ministrów Spraw Zagranicznych dnia 25 czerwca, w sprawie utworzenia rządu cywilnego polskiego w Galicji Wschodniej oraz umowy, która ma być zawarta uprzednio.
Łącznie z tą decyzją, Delegacja Polska zaproszona została na posiedzenia Podkomisji do Spraw polskich dla dania potrzebnych wyjaśnień i wyrażenia swego zdania o podstawach umowy, którą opracować miała ta Komisja.
Wobec tego, że kompetencja Komisji została ograniczona postanowieniem Rady li tylko do wypracowania podstaw umowy, Delegacja polska nie mogła przekroczyć tych granic na posiedzeniach Podkomisji.
Ponieważ praca Komisji została obecnie ukończona i sprawa rządu Galicji Wschodniej rozstrzygnięta będzie przez Radę Najwyższą, Delegacja Polska ma zaszczyt przedłożyć Waszej Ekscelencji następujące uwagi:
Od samego początku Delegacja Polska zgłaszała prawa swoje do Galicji Wschodniej jako do terytorium polskiego. Zdanie swoje opierała ona nie tylko na fakcie, że kraj ten stanowi część nierozdzielną Państwa polskiego od 1340 roku aż do rozbiorów, ale również na samym charakterze ludności.
Galicja Wschodnia jest krajem o ludności mieszanej. Terytorium określone przez Podkomisję do Spraw polskich liczyło w r. 1914 około 4 600 000 mieszkańców; z tych, 37,l % podało, przy spisie ludności, język polski jako język ojczysty, a 61,3 % - język rusiński. Pod względem wyznaniowym podział tej ludności przedstawia się jak następuje: 23 % katolików obrządku łacińskiego, 64 % katolików obrządku greckiego i 13 % wyznania mojżeszowego.
Ludność o języku rusińskim i obrządku greckim jest najliczniejsza, ale jednocześnie najniżej stoi pod względem rozwoju, posiada najmniej liczną inteligencję i jest najbierniejszą pod względem ekonomicznym, posiada bardzo nielicznych przedstawicieli we wszystkich zawodach, za wyjątkiem drobnych rolników, księży i nauczycieli szkół początkowych.
Zresztą, język rusiński w ostatnich czasach dopiero zaczął podnosić się ponad poziom zwyczajnej gwary; dzieła literackie w języku rusińskim są nieliczne, a literatura naukowa prawie zupełnie nie istnieje. Toteż język ten, niedostatecznie rozwinięty, nie wystarcza na zaspokojenie potrzeb wykształconego człowieka. Kultura kraju jest polska, język polski jest językiem stosunków towarzyskich i ekonomicznych, podczas gdy język rusiński - pozostaje językiem ojczystym, rodzinnym większości ludności wiejskiej; jako taki zostaje on, na równi z polskim, uznany jako język urzędowy.
Nawet Austria, która starała się zawsze osłabić Polaków, zmniejszyć ich wpływ i rozbić Galicję na dwa kraje oddzielne: polski - rusiński, zmuszona była uszanować niepodzielność kraju, uznać jego polski charakter i pozostawić administrację w rękach Polaków, jako jedynego elementu zdolnego do rządzenia krajem.
Okres autonomii i administracji polskiej, który nastąpił w 186'7 r. po okresie centralizacji i germanizacji, był okresem nadzwyczaj szybkiego postępu dobrobytu i rozwoju mieszkańców. Sejm galicyjski poświęcał prawie 2/3 swego budżetu na oświatę, w pierwszym rzędzie na rozwój szkół początkowych, zarówno rusińskich, jak i polskich.
Władze polskie usiłowały osiągnąć harmonijną współpracę wszystkich grup ludności nad rozwojem kraju, i to w warunkach jak najmniej sprzyjających. Na warunki te składa się przede wszystkim propaganda z zewnątrz mająca na celu podburzanie ludności rusińskiej przeciwko Polsce:
z jednej strony intrygi austriackie, z drugiej rosyjskie, a wreszcie i berlińskie, usiłowały wywołać anarchię i zerwać odwieczne węzły łączące Rusinów z Polską.
Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że kraj ten, leżący na rubieży Polski, stale
bywał w przeszłości teatrem wojen z Tatarami i z Turkami i że okoliczność ta powstrzymywała jego pokojowy rozwój, a zwłaszcza rozwój poszanowania prawa i instytucji publicznych, i opóźniła zanik instynktów prymitywnych wśród ludności, to zrozumiemy z łatwością, jak dalece agitacja ta utrudniała rządzenie. Toteż jedynie dzięki znacznemu procentowi ludności polskiej w tym kraju można było zapewnić jego rozwój i utrzymać porządek.
Zadanie administracji utrudnione było jeszcze przez specjalne warunki ustroju społecznego i ekonomicznego, wynikające z nierównomiernego rozkładu własności ziemskiej, przy czym wielka własność znajdowała się wyłącznie w rękach polskich. Okolicznośé ta pozwalała wyzyskiwać dla walki z polskością zwykły antagonizm społeczny chłopów w stosunku do wielkich właścicieli.
Rząd Rzeczypospolitej polskiej jest głęboko przekonany, że z chwilą gdy w nowych obecnych warunkach Galicja wejdzie w skład Państwa polskiego niezależnego i demokratycznego, większa część trudności administracyjnych zniknie w tym kraju, przede wszystkim reforma rolna zniesie anormalny podział ziem i zniweczy wszelkie więzy łączące ten kraj z Austrią niemiecką, kładąc w ten sposób tamę intrygom wiedeńskim.
Niezależny Rząd polski będzie też rozporządzał daleko skuteczniejszymi środkami przeciwko wpływom zewnętrznym dążącym do dezorganizowania kraju. Wreszcie mocno zaznaczona chęć Sejmu i Rządu polskiego zaspokojenia wszystkich potrzeb narodowości wchodzących w skład ludności Polski, daje rękojmię, że uspokojenie Galicji Wschodniej i pogodzenie się ludności rusińskiej z Polską będą mogły nastąpić w niedalekiej przyszłości.
Jednakże warunkiem niezbędnym dla normalnego rozwoju życia politycznego i społecznego kraju, warunkiem niezbędnym dla skutecznej administracji, jest trwałość jebo statutu politycznego. Przekonanie, że nowy stan rzeczy jest stanem tymczasowym jedynie, będzie źródłem ciągłego wrzenia i ciągłej walki z władzą, co, ze względu zwłaszcza na dość prymitywny charakter mieszkańców, doprowadzić musi do niesłychanych trudności.
Umowa, która nie uznałaby Galicji Wschodniej za część nierozdzielną Państwa polskiego, pozwalająca jedynie Polsce zaprowadzić w tym kraju tymczasowe rządy cywilne, byłaby zachętą dla wszelkiego rodzaju agitacji i przeszkodą do jego pokojowego rozwoju.
Z przyczyn wyżej wymienionych, Delegacja polska uważa za bezwzględnie konieczne, aby Galicja Wschodnia została przyznana Polsce jako część nierozdzielna Państwa polskiego.
Postanowienie takie nie pozbawi ludności rusińskiej gwarancji jej praw, a to z uwagi na stanowisko Sejmu i Rządu polskiego, a następnie, na postanowienia paktu Ligi Narodów, które pozwolą wielkim Mocarstwom podnieść tę kwestię, w razie gdyby okazało się, że Rząd polski nie jest w stanie zaspokoić potrzeb ludności rusińskiej i zapewnić krajowi spokojnego rozwoju.
Zechce Pan przyjąć, Panie Prezydencie, wyrazy głębokiego poważania.
Powrót do wykazu chronologicznego
